ATEX-zones in gewone taal: zone 0, 1 en 2

Een ATEX-zone is een gebied waar een explosieve atmosfeer kan ontstaan: een mengsel van lucht met brandbaar gas, damp, nevel of stof dat door een vonk of heet oppervlak kan ontbranden. De werkgever deelt die gebieden in zones in op basis van hoe vaak en hoe lang die atmosfeer aanwezig kan zijn. Zone 0, 1 en 2 gelden voor gassen en dampen; zone 20, 21 en 22 voor stof. Hoe hoger het risico, hoe strenger de eisen aan apparatuur en werkwijze.

Waar komt ATEX vandaan?

ATEX is afgeleid van het Franse "atmosphères explosibles". Er zijn twee Europese richtlijnen: een voor fabrikanten van apparatuur voor explosiegevaarlijke omgevingen, en een voor werkgevers over de bescherming van werknemers. In Nederland is de werkgeverskant uitgewerkt in het Arbobesluit. De werkgever moet onder meer de explosierisico's beoordelen, de zones indelen en dat vastleggen in een explosieveiligheidsdocument.

De zones voor gas en damp

Zone Explosieve atmosfeer Voorbeeld
Zone 0 Continu, langdurig of vaak aanwezig Binnen in een opslagtank met brandbare vloeistof, boven het vloeistofoppervlak
Zone 1 Bij normaal bedrijf af en toe aanwezig Rond vulpunten, ontluchtingen of monsternamepunten
Zone 2 Bij normaal bedrijf niet, of alleen kort aanwezig Rond flenzen en pompen waar alleen bij een storing iets kan lekken

Voor stof gelden zone 20, 21 en 22 met dezelfde logica, bijvoorbeeld in silo's en bij het verwerken van poeders.

Wat betekent de zone voor apparatuur?

In een ATEX-zone mag alleen apparatuur worden gebruikt die geschikt is voor die zone. De apparatuur is daarvoor ingedeeld in categorieën:

  • Zone 0: apparatuur van categorie 1
  • Zone 1: categorie 1 of 2
  • Zone 2: categorie 1, 2 of 3

Dat geldt voor verlichting, communicatiemiddelen, gereedschap, ventilatoren en ook voor gasmeters. Een gewone telefoon, zaklamp of portofoon kan in zone 1 een ontstekingsbron zijn. Op de typeplaat staat het ATEX-merkteken met de categorie en de groep.

En heetwerk?

Heetwerk is per definitie een ontstekingsbron. In een ATEX-zone mag het alleen als de zone tijdelijk is vrijgegeven. Dat gebeurt via de werkvergunning, op basis van:

  • het vrijmaken van de installatie: leeg, gereinigd, geïsoleerd
  • een gasmeting die aantoont dat er geen explosieve atmosfeer is, vaak met een grens zo dicht mogelijk bij 0% LEL
  • continue of periodieke meting tijdens het werk
  • aanvullende maatregelen zoals afschermen, ventileren en een brandwacht

Zodra de meting buiten de grens komt, stopt het werk. Meer over de meetgrenzen in wat is LEL en waarom is 10% een grens.

Wat betekent dit voor de werkvloer?

  • Weet in welke zone u werkt: de zones staan op tekeningen en vaak op borden.
  • Neem alleen geschikte apparatuur mee. Vraag het na bij twijfel.
  • Werk alleen onder vergunning als de zone tijdelijk wordt vrijgegeven.
  • Draag een persoonlijke gasmeter waar de vergunning dat voorschrijft.

Het explosieveiligheidsdocument

De zone-indeling staat niet op zichzelf. De werkgever legt in het explosieveiligheidsdocument vast waar explosierisico's zijn, hoe de zones zijn ingedeeld, welke maatregelen gelden en hoe ervoor wordt gezorgd dat apparatuur en werkwijzen geschikt zijn. Voor aannemers betekent dit: vraag bij de start van een opdracht naar de zonetekeningen en de regels die daarbij horen. Zij bepalen welke meters, lampen en portofoons uw mensen mogen meenemen, en wanneer een vrijgave via de werkvergunning nodig is.

Let ook op tijdelijke situaties. Een zone 2 kan bij een lekkage, het openen van een leiding of het reinigen van een tank plaatselijk het karakter krijgen van zone 1 of zelfs zone 0. Een goede TRA en een gasmeting vóór en tijdens het werk vangen dat op.

Hulp nodig?

Bij werk in en rond ATEX-zones leveren wij gasmeters, heetwerkwachten en mangatwachten, en veiligheidskundigen die de vergunningen en TRA's beoordelen. Neem contact op.

Veelgestelde vragen

Wat is een ATEX-zone?

Een gebied waar een explosieve atmosfeer kan ontstaan door gas, damp, nevel of stof. Het gebied wordt ingedeeld in zones op basis van hoe vaak en hoe lang die atmosfeer aanwezig kan zijn.

Wat is het verschil tussen zone 0, 1 en 2?

Zone 0: explosieve atmosfeer is continu of langdurig aanwezig. Zone 1: kan bij normaal bedrijf af en toe aanwezig zijn. Zone 2: komt bij normaal bedrijf niet voor, of alleen kort.

Mag ik heetwerk doen in een ATEX-zone?

Alleen als de zone tijdelijk is vrijgegeven op basis van een werkvergunning, met gasmeting vooraf en vaak tijdens het werk, en met de maatregelen die de vergunning voorschrijft.

Veiligheidspersoneel of veiligheidskunde nodig?

In kantoortijd binnen een uur een voorstel, met certificaten.